<< oghuznama>> éposi [2]
( << dede qorqut>> hékayiliride xatirilengen nusxisi, texminen 15- esirlerde qelemge élinghan)
bizning ne padishahningkidek permanimiz, ne loqmanningkidek dermanimiz yoq. sazdin-sözdin anglighanlargha, aq-qarini ayrighanlargha dastanlarning béshi bolghan bir dastanimiz____ oghuz dastani bar. bu dastan bir yaylaq.... bu dastan bir bulaq.... tarixlar bu yaylaqtin kécher, riwayetler bu bulaqtin su icher. sizmu iching bir yutum bu abihayattin merhemet.....
burunqi zamanda oghuzxan dégen bir ulugh xaqan ötken iken, taghu-tashqa hökmi, böre-qushqa sözi ötidiken.
u dunyagha kelgende dunya yéngiwashtin bir yashqa kiriptu, güzellikige gep kétemdighan, uni anidin tughulghan déyishke til barmasmish..... anar danisi, nur danisi, tengri téghining bir danisi. qashliri qelem qarisi, közliri ahu yazmisi, éghizi oymaq kebi, dastan bolghudek qalghan yéri. pishanisining otturisida köpkök nuri, kökside barmish üch tal moyi: biri arslan, biri yolwas, biri böre tüki. héchkimge oxshimesmish mijez-xuyi. külse güller échilarmish, yighlisa ünchiler chéchilarmish. ajayip bir insanmishkenki, kimningmu körgisi kelmisun uni...........
anisining sütini bir shorapla, ikkinchi emmigenmish, quruq nan yep, suyuq ash ichermish. gep qilsa aghzidin bal éqip, tilidin qaymaq tamarmish. közni yumup- achquche chong bolup, qirqigha toshmay mangghanmish. ayighi yetken yerlerde lale-sumbullar ünermish, xush puraqlar chacharmish....... ne yéshigha baqmaptu, ne béshigha, ne oyungha qétilmaptu, ne tamashigha......... bir küni at chaptursa, bir kün oq étiptu. uchup kétiwatqan qushni étip chüshürüwalalaydighan adem yirtquch haywanning péyige chüshmey qalsunmu!
gah éqin bolup éqip, gah derya bolup téship, künlerning biride qiriq palwangha bash boluptu. emdi u öyge, yurtqa sighsunmu! qiriq palwanni keynige sélip, yaylaqning qarliqi, yat elning qanliqi démeptu. taghdin taghqa, yurttin yurtqa sudek éqip, chüshken bashlarni kötürüp, öchken ochaqlarni yéqiptu.......
uyaqlarda bir ormanliq bolup, ichide qizil tumshuq keklikler, sürme közlük kiyikler oyniship yüridiken. sharqirap aqqan sularning, shildirlighan yapraqlarning, shaxtin shaxqa qonup sayrashqan qushlarning sadaliri qoshulup kishini meptun qilidiken. bu ormanliqta yette bashliq bir diwe bolup, u yerge kirgen nerse saq chiqmaydiken. bu diwe suning otturisida zong olturiwélip, aghzi échilghan haman qurbanliri keltürülmise, bir yutum sugha " süf" dep, qanchilighan ghunche boyluqlarni chaynimay yutiwétidiken. adem yerdin ünmeydu-de! bu wejdin qanchilighan ochaqlarning küli tozup, qanchilighan ziminlar qurup chöl boptu. yurt-yaylaqlar buninggha chidisunmu!
zamanlardin buyan ni-ni palwanlar topliship bérishiptu, lékin uning térisi tömürdin, baghri polattin qattiq iken. oq étiptu, tegmeptu; qilich chépiptu, kesmeptu; neyze sanchiptu, teshmeptu. taghu-tashni béshigha béshigha yaghduruptu, bir tal moyimu tewrimeptu.
anilar tash yürek bolghan bir küni oghuz ormangha qarap yol aptu. uning niyitini közidin pem qilghanlar:
___ ey oghul, pütün jahanni kezse, baturluqta séning aldinggha ötüdighini yoq. lékin bu diwe oynishidighan mexluq emes, jéningdin toydungmu sen!___ dep yoldin qayturmaqchi boptu. lékin yash yigit:
___ men buninggha ehde qildim, ölsem yer xosh bolar, qalsam el__ ....dep méngiptu, méngiptu, jilghilardin seldek, töpilerdin yeldek ötüp, barmaqchi bolghan yérige yétip bériptu. u küni bir kiyikni tutup söget téli bilen bir derexqe baghlap qoyuptu. etisi tang seherde bérip qarisa, kiyikning ornida boranlar uchuwétiptu. bu künimu bir janiwarni qolgha chüshürüp, unimu kümüsh kemiri bilen derexqe baghlap qoyuptu. etisi yene bérip qarisa, uning ornidimu shamallar chiqiwétiptu. shundaq qilip diwini bu yerge ügitiwaptu. bu kéche oghuz béshini alqinigha élip derexning tüwide marap yétiptu. qarangghu chüshüshke bashlaptu. u ne qorqsun , ne qorunsun, yüriki éghipmu qoymaptu. ormanda bir warang-churung kötürülüp, del-derexler bashlirini égip, yapraqliri yerni qaplaptu.... aman-zaman démeptu, shu esnada qara diwe qara borandek étilip kélip oghuzning qalqinigha tégiptu. qalqan tilinip, sawuti parchiliniptu, lékin oghuzning bir tal moyimu tewrimeptu. u yaratqan igisige séghinip, shap pichiqini qoligha élip, diwining béshigha bir étiptiken, awwili xuda, diwe jehennemge rawan boptu. oghuz qarap tursunmu! shu an diwining kallisini ténidin juda qiptu.....
bu xewer tarqalghanda yaylaqning, yurtning jamali külüptu, shundaq bir héyt-merike qilishiptuki, pelekmu xosh boptu. shu kündin kéyin xalayiq palwanlar béshi oghuzni xanlardin üstün bilip bashlirigha taj qilishiptu....
künlerdin bir küni oghuz bir taghning choqqisida ibadet qilip olturghinida, birdin etrapni qarangghuluq bésip, köz közni körgili bolmay qaptu. bu qarangghuluq ichide köpkök bir nur peyda boptu. u bérip qarisa ne ay emes, ne yultuz emes, aymikin dése kün bolup tughqan bir qiz iken. u külse nurmu külermish, u yighlisa nurmu yighlarmish. oghuz bir qarap es-hushini yoqitiptu, yene bir qarap ésige keptu.
ular bir-birining pishanisige yézilghan bolsa kérek, qiriq kéche-kündüz toy qilip muradigha yétishiptu...... aylar, yillar ötüptu. oghuz bu nur jamaldin üch oghul tépiptu, biri quyash, biri ay, biri yultuz boptu....
künlerning biride oghuz shikargha chiqiptu. chimenliklerni kézip lale-sumbul tériptu, say-jilghilar éshiptu, aldida köpkök bir köl peyda boptu. kölning otturisida bir tüp derex, derexning üstide bir qizni körüptu. u qizni güzel dése dégüchiliki bar iken. béqishliri ahu kiyiktek, yéqishliri qipqizil choghdek iken. u külse kölmu külermish, yighlisa kölmu yighlarmish.... ademni körse chiray achmasmish, qimizdek érip aqmasmish. xoja oghuzning yürikige shundaq bir ot chüshüptuki, köyüp kül bolushqa az qaptu. " qandaq qilay, u pishanemge yézilghan bolsa, bumu yürikimning bir aghriqi!" dep uning bilen wisal arzusigha yétiptu. aylar,yillar ötüptu. bu ahu közlüktinmu üch perzent körüptu. biri ersh, biri tagh, biri déngiz boptu.....
tengri oghuzni hemme muradigha yetküzüptu. lékin uning hasil bolmighan bir muradi qaptu. künlerning biride u elge katta dastixan sélip toy bériptu, yette yashtin yetmish yashqiche hemme beglerni teklip qilip, chonglarni hörmetlep, kichiklerni izzetligendin kéyin:
___ ey baturlirim, palwanlirim,___ deptu,___ tengri xalaptiken, silerge xan boldum, xaqan boldum. textke chiqqan künümdin béri zimmemge chüshkenni qildim. öyünglarni öyüm, ochiqinglarni ochiqim bilip, yighlighanlar bilen yighlidim, külgenler bilen küldüm. bu tupriqimizni shundaq bir tirikchilik tertipige érishtürdümki, emdi ne diwe kélelmes, ne jin-sheytan tégelmes boldi. ..... lékin yayliqimiz bir ghérich, yurtimiz bir ghulach. bu yerlerge sighmas bolduq. ... bilikimge bilek, yürikimge yürek bolsanglar, shu dunyani alqinimgha élip, yetmish ikki milletni bir tugh astigha toplashni oylaymen. tilinglarning tégidikini éytinglar, qandaq deysiler?
bundaq xangha kim qurban bolmas.... oghuz begliri bir éghizdin :
___ ey xanlar xani,___ deptu,___ könglingizge shu oy kelgen bolsa, hemmimiz aghzingizgha qaraymiz. namingiz namimiz, muradingiz muradimiz. öl dégen yerde ölimiz, tur dégen yerde turimiz!
bu ehdu peyman bilen oghuz töt etrapqa qushning qaniti bilen xewerler yetküzüp, hemme xanlarni tughi astigha chaqiriptu:
___ buyruqumgha bash egkenlerni béshimgha alimen, bérip yene öz dölitini sürsun. lékin, bash egmigenlerning jénigha way, ejilige hazir bolsun!....
u chaghlarda oghuzlarning ong qanitida " altun xaqan"(1), sol qanitida " kümüsh xaqan"(2) dégen xanlar bar iken. altun xan permanni alghinida uni söyüp béshigha qoyuptu we:
___ taj-textimge tegmigendin kéyin bar-yoqum séning bolsun!___ dep oghuzning tughi astigha kiriptu. lékin kümüsh xan:
___ men héchkimning tughi, boyunturughi astigha kirmeymen, kelgüchi bolsa köridighini bar!___ dep meydangha chiqiptu. buni anglighan oghuzxan derghezepke keptu:
___ emrimge qarshi chiqqan senmu!___ dep uninggha qarshi atliniptu. leshker üstige leshker yéghip, neyziler orman boptu. qara taghdin kelgen qara seldek éqip qush uchmas, karwan kezmes bir yerge keptu. oghuzxan kélip oltura- olturmayla chédirning ichige bir yoruqluqning sholisi chüshüptu. bu shola ichidin kök tüklük, kök yayliliq bir böre chiqip:
___ néme tiliking bolsa tile,__ dep aldigha chüshüptu. ular méngiptu, méngiptu.... " idil" dégen deryaning boyigha yétiptu. derya boyida böre toxtaptiken, ularmu toxtaptu. halbuki, kümüsh xanmu taghu-tashni toplap u yerge keptiken, shundaq bir jeng boptuki, yazsa-yazsa tügimes bir dastan boptu....... derya qan bolup éqip, atlarnimu sugharghili bolmaptu. qéni u yoghan gep qilghan kümüsh xan! tatliq jénini élip qéchiptu. taj-texti oghuzlarning qoligha chüshüptu.
[ 本帖最后由 UyghurDadxah 于 2008-3-5 17:35 编辑 ]
bu qurning keynige bir buqining resimi sizilghan iken) shundin kéyin shatliqqa muyesser boldi.
