伊帕尔罕（维译汉）sell语言交流

XVIII ESERNING IKKINCHI YÉRIMDIKI SHERQIY TÜRKISTANNING TARIXIY WEZIYITI/18世纪后半叶东突厥斯坦的历史概况
17- we 18-esirning ikkinchi yérimida Mungghul uruqliridin bolghan Jonggharlar(Oyrat-Qalmaqlar) ‹Sherqiy Türkistan›diki Tengritéghining shimali, yeni Tumul, Turpan, Altay, Tarbaghatay(hazirqi Chöchek), Ürümchi we Ili wilayetlirini bésiwélip, bu térritoriyediki keng yaylaqlarda köchmen charwichiliq bilen shughullan'ghan idi./17至18世纪后半叶蒙古人后裔准噶尔人（Oyrat-Qalmaq）在“东突厥斯坦”的天山北部，包括哈密、吐鲁番、阿勒泰、塔尔巴哈台（今塔城）、乌鲁木齐以及伊犁等地游牧，在这块土地广阔的夏牧场上从事畜牧业。
Bu dewrde, Sherqiy Türkistanda ikki xanliq mewjut bolup, biri, Tengritéghining shimalida Ilini merkez qilghan Jongghar Xanliqi, yene biri, Apaq Xoja ewladlirining Jongghar qoshunlirining yardimi bilen Tengritéghining jenubidiki Altisheherni öz ichige alghan «Yerken Seidiye Xanliqi»din tartiwalghan hökümranliq idi./这一时期，东突厥斯坦同存两个汗国，一个是天山北麓、定都伊犁的准噶尔汗国，另一个则属于阿帕克和卓后裔，他们在准噶尔军队帮助下夺取天山南麓六城据为己有、以“叶尔羌赛义德汗国”名义实施统辖。
Lékin, xojilar her yili Jonggharlargha baj-séliq tapshurghandin siri, hakimiyet béshida olturghan xojilar öz oghullirini Jonggharlargha görüge qoyatti we ular Ilida nezerbendte tutup turulatti. Shu arqiliq Jonggharlar Tengritéghining jenubidiki xojilarning özlirige(yeni Jonggharlargha) siyasiy we iqtisadiy jehettin qaram ikenlikini kapaletlendürgenidi./但是，和卓们每年要向准噶尔人进贡纳税，此外，处于政权顶端的和卓们还要讲自己的儿子交给准噶尔人作人质、他们被软禁在伊犁。这样一来，准噶尔人使天山南麓和卓们在政治、经济方面归于自己（即准噶尔人）得到保障。
1745-yili Jongghar Xani Ghaldan Sérin ölgendin, Jongghar féodalliri otturisidiki hakimiyet kürishi ewjige chiqti. Bir nechche yilliq küreshtin kéyin, 1751-yili Lamadarchi hakimiyer béshigha chiqti. Uning jazalishidin qorqqan üch qebile reisi: Xoyti qebilisidin Amorsana, Xoshut qebilisidin Bazjor we Charas qebilisidin Dabachilar Jongghariyedin qéchip kétip, Lamadarchi hakimiyiti sirttin aghduruwétish üchün küresh qildi./1745年，准噶尔汗噶尔丹策零（Ghaldan Sérin）去世，准噶尔封建主之间的权力争夺达到了高潮。几年斗争后，1751年喇嘛达尔扎（Lamadarchi）跻身权力顶端。害怕受到喇嘛达尔扎迫害的三部首领：辉特部（Xoyti）的阿睦尔撒纳（Amorsana）、和硕特部（Xoshut）的班珠尔（Bazjor）以及杜尔伯特部（绰罗斯氏Charas）的达瓦齐（Dabachi）他们从准噶尔汗国脱离出来，摆脱喇嘛达尔扎的统治，为推翻其统治而斗争。
Ene shundaq küreshler netijiside, Charas qebilisidin Dabachi hakimiyet béshigha chiqqan bolsimu, uning hökümranliqimu uzun'gha barmidi. Chünki Xoyti qebilisining reisi Amorsana uninggha qarshi chiqti. Bu urushta meghlubiyetke uchrighan Amorsana 1754-yili ademlirini bashlap Chin Seddidin ötüp, Chinliqlarning himayisige kirdi. Andin ularning qollap-quwwetlishi we yardimi bilen Jongghariyede öz hakimiyitini turghuzmaqchi boldi./有这样的斗争成果：尽管杜尔伯特部的达瓦齐达到权力顶端，他的政权也没长久。因为辉特部的首领阿睦尔撒纳反对他。在这场较量中遭遇失败的阿睦尔撒纳1754年率众越过长城（意为“投靠清廷”；Chin Seddi=Junggo Seddi/长城，通常写作Seddichin或者Seddichin sépili（复指），译者注），受到清廷的支持。接着，凭借清廷的支持与帮助，打算在准噶尔汗国建立统治。
Uzundin béri Sherqiy Türkistanni bésiwélishning koyida yürgen Chin Xaqani, öz meqsitini emelge ashurushning pursiti kelgenlikini oylap, Amorsanani qollidi we uning Jongghariyede hakimiyet tiklishige yardem qilghan boluwélip, emeliyette shu arqiliq Sherqiy Türkistan zéminida öz hökümranliqini ornatmaqchi boldi./长久以来，在贯穿于东突厥斯坦的道路上穿行的中国皇帝，想到实现自己目标的机会来了，支持阿睦尔撒纳，并帮助他在准噶尔汗国建立统治，实际上是打算借此在西突厥斯坦的领土上建立自己的统治。
1755-yili May éyida, Chin qoshuni Jonggharlargha qarshi leshker tartip hujum qilghan waqitta, ulargha teng kélelmigen Jonggharlar qoshuni Dabachi bashchiliqida muzdawan arqiliq Üchturpan'gha qéchip baridu. Üchturpan hakimi Xoji Beg öz hakimiyitini saqlap qélish meqsitide, Chin qoshunlirigha yardem qilip Dabachini esir élip, Chin qoshunigha tapshurup béridu./1755年5月，清廷引兵进攻准噶尔之际，与之实力悬殊的准噶尔军队以达瓦齐为首从冰达坂向乌什逃离。乌什阿齐木霍集斯（Xoji）伯克为了维持自己的统治，帮助清军，献出达瓦齐，将之交给清军。
Xoji Begning bu ishidin nahayiti xursen bolghan Chin qoshunining qomandanliri özliri üchün sadaqet körsetkenliki üchün uni nahayiti köp mal-mülk bilen mukapatlap hakimliq mensipini saqlap qaldi./霍集斯伯克因为这件事受到大为高兴的清军将领的嘉奖，为其向己示忠而给予丰厚的物质奖励并保住了阿齐木一职。
Üchturpan hakimi Xoji Beg bilen Aqsu hakimi Abdul Wahab Chin qoshunlirining Qeshqerge yürüsh qilish we uni igellesh niyiti barliqini bilip, ulargha: «Qeshqeriyege hazir Apaq Xoja ewladliri hökümranliq qilidu. Jonggharlar Qeshqeriyediki Xoja ewladlirini özlirige qaram(béqindi) qilip tutup turush üchün, 1700-yili Jongghar Xani Siwan Rabdan(1697-1727) Qeshqerdiki Aq Taghliq xojilarning rehberliridin Ehmet Xojini görüge tutup, Ilige élip chiqip ketkenidi. U, Ilida ikki perzent kördi. Ularning chongi Burhanidin, kichiki Xan Xoja(Xoja Jahan) bolup, ularning Qeshqeriyediki abruyi nahayiti chong. Shuning üchün, Qeshqeriyeni bésip élish üchün ulardin paydilinish lazim» dep meslihet berdi./乌什阿齐木霍集斯伯克和阿克苏阿齐木阿卜都瓜卜（Abdul Wahab）知道清军向喀什进发并欲将之占领的图谋，于是向之建议：“喀什现在是阿帕克和卓的后裔统治着。由于准噶尔软禁控制着喀什的和卓后裔，1700年准噶尔汗策妄阿拉布坦（Siwan Rabdan，1697-1727）将喀什白山派和卓首领艾哈迈德（Ehmet）和卓（即玛罕木特和卓，译者注）作为人质，带到伊犁囚禁。他在伊犁生育了一双儿子。他们中较大的波罗尼都（Burhanidin），较小的是霍集占（Xoja Jahan），他们在喀什的威望很高。故为夺取喀什应该利用他们。”
Bu meslihettin membun bolghan Chin générali Jawxuy ehwalni Chin Xaqanigha yetküzüp, ruxsitini alghandin kéyin, Ilida barumtay(görüde) turghan aka-uka Burhanidin Xoja bilen Xan Xojini tutqunluqtin azad qilip, ularni Tengritéghining jenubigha bérip, uni Chin Xaqanigha qaram qilip bérish we wezipisini yüklep, bir qisim qoshunlar bilen Qeshqeriyege ewetkenidi. Del shu künlerde, gerche Chin qoshunlirining yardimi bilen Jongghariyidiki hakimiyetni tartiwalghan bolsimu, özining Chin Xaqanigha aldan'ghanliqini, Jongghariyediki barliq hakimiyetning Chin Xaqanining qoligha ötüp, özining qolida héchqandaq hoquq qalmighanliqini, belki özining Chinliqlarning qorchiqigha aylinip qalghanliqini chüshen'gen Amorsana Chin'gha qarshi isyan kötürüp, Chin qoshunlirigha urush élan qilidu. Aka-uka Xojilar uning keynidinla Sherqiy Türkistanning musteqilliqi üchün küreshke atlinidu./对此建议大为高兴的清军将领兆惠向清朝皇帝汇报了情况，得到批准后，将质押在伊犁的波罗尼都和霍集占两兄弟解救出来，让他们去天山南麓，承诺那儿归属于清朝皇帝；分配好任务后，以一部分士兵将他们送往喀什。正好这些天里，虽然凭借清军的帮助推翻了准噶尔汗国的政权，但意识到自己被清朝皇帝欺骗，准噶尔汗国的政权转手到清朝皇帝手中、自己毫无权力，甚至沦为清朝的傀儡的阿睦尔撒纳反叛了清朝，对清军宣战。和卓兄弟紧随其后投身到争取东突厥斯坦独立的斗争中。
Weziyetning tosattinla bundaq özgirip kétishi, Chin qoshunlirining Jongghar we Amorsana qoshunlirini qoghlap, Qazaq dalasi arqiliq Ottura Asiyanimu bésiwélishqa oxshash qebih niyiti pütünley meghlubiyetke uchridi. Shundin kéyin, Chin qoshunliri Jongghar we Amorsana qozghilingini tinjitish üchün 1755-1775-yilliri we aka-uka Xojilarning milliy azadliq üchün élip barghan küreshlirini basturush üchün 1758-1759-yilliri Uyghur xelqining üstidin bir nechche yilliq qanliq qizghinchiliq, basqunchiliq urushliri élip bardi./形势变化如此突然，清军追逐准噶尔以及阿睦尔撒纳军队，甚至不惜取道哈萨克草原进入中亚的图谋遭遇了彻底的失败。自此以后，清军为消灭准噶尔和阿睦尔撒纳武装的1755至1757年，以及为镇压和卓兄弟争取民族解放的抗争的1758至1759年间，对维吾尔人民展开了数年血腥屠杀，侵略战争。
Shundaq qilip, Tengritéghining shimalidiki jaylarni igelliwalghan Chin Xaqani özining yawuz nezirini Tengritéghining jenubidiki keng we bay Qeshqeriyege qaratqan idi. Bu ölkini bésiwélish niyitige kelgen Chin Xaqani bashqiche taktika yeni Uyghurlarni Uyghurgha qarshi qoyush arqiliq özliri héchqandaq talapetke uchrimayla bu jaylargha öz hökümranliqini tiklimekchi boldi. U Jonggharlar hökümranliq qilghan dewrlerde Ilida görüde tutup turulghan aka-uka Xojilardin paydilinishtek xam xiyalda bolghanidi./就这样，占领天山北麓地方的清朝皇帝将自己邪恶的目光瞄向天山南麓广阔富饶的喀什。妄图踏平这片土地的清朝皇帝打算利用存异心的维吾尔人对抗维吾尔人，而自己不遭受任何损失就在此建立统治。他想利用准噶尔人统治时期软禁在伊犁的和卓兄弟，这一想法想当然了。
Aka-ukilarning Qeshqeriyediki yüz-abruyidin paydilinip Qeshqeriyeni bésiwalmaqchi bolghan Chin Xaqani ularni Chin qoshunlirigha masliship heriket qilishi üchün nahayiti chong mensep we nurghun bayliqlarni wede qildi./一心想利用和卓兄弟在喀什的名望从而夺取喀什的清朝皇帝，为了让他们呼应清军而动，许诺给他们很大的官职以及不尽的财富。
Aka-uka Xojilar esirlik we tutuqunluqtin azad bolup, öz ana yurti Qeshqeriyege qarap kétiwétip, Qeshqeriyeni Chin Xanigha qaram qilip, uning mustemlikisige aylandurup qoymaqchi bolghan niyetliridin waz kechiti./和卓兄弟获得自由后，奔向自己的家乡喀什，他们放弃了将喀什归属于清朝皇帝，沦为其殖民地的想法。
Xan Xoja akisi Burhanidin Xojigha qarap:«Aka! Biz qulluq, tutuqunluq, hoquqsizliq we wetensizlikning derdini köp tarttuq. Jonggharlar bizni insaniy hoquqlirimizdin pütünley mehrum qilip, dinimizni ayaq asti qildi. Erlirimizni qul, ayallirimizni dédek qilip ishletti. Bügün biz tutuqunluqning tömür qepizidin qutulup, erkin nepes élip yashimaqtimiz. Bu erkinlik, hürlük Allah taala teripidin her bir insan'gha bérilgen büyük né'mettur./霍集占对自己的哥哥波罗尼都说：“哥哥!我们受够被奴役、被关押、没有权利、没有国家的痛苦了。准噶尔人完全剥夺了我们为人的权利，践踏我们的宗教。他们当我们的男人如奴隶、当我们的女人如女仆般使唤。今天，我们从囚禁的铁笼里解脱出来了，呼吸着自由的空气而活着。这自由，是崇高的养育者安拉赐予每个人的巨大恩惠。
Biz tutuqunluqta yashighan watimizda, hayatimizni xuddi yolwas aghzida turghandek herda'im qorqu we tehdid astida ötküzgeniduq. Mana yolwas aghzidin qutulduq, emdi özimizni ejdihaning aghzigha tutup bermeyli! Eger Qeshqeriyeni öz qolimiz bilen Chin Xanigha qaram qilip, ikki qollap tutup bersek, xelqimiz aldida yüzimiz qara bolup, millitimiz bizni taebedkiche lenetleydu. Eng yaxshisi, mushu yaxshi pursetni ching tutup, Qeshqer xelqining bizge bolghan hörmet we ishenchisidin paydilinip, xelqni kelkindi we basqunchi Chin Xaqanigha qarshi qozghap, ularni öz wetinimiz we muqeddes tupriqimizdin qoghlap chiqirayli we dunyadiki bashqa milletlerge oxshash öz milliy dölitimizni qurup, xelqimizni tinchliq we hörlük yashitayli! Weten söyüsh——imanning jümlisidindur» dédi.
“我们身陷囹圄之际，好像落入虎口般经常在恐惧和威胁中过活。现在，我们脱离虎口了，现在我们不要再落入龙口了!如果我们亲手将喀什奉送给清朝皇帝所有，举双手赞成的话，我们的人民看到我们，他们会永远唾骂我们的。最好的是，好好把握这么好的机会，利用喀什人民对我们的尊崇和信任，发动人民反抗异乡人、侵略者——清朝皇帝，将他们赶出我们的国家、我们神圣的土地，像世界上其他民族一样建立自己的民族国家，让人民安宁自由地生活!爱我们的国家——这是信条。”
Xan Xojining sözliri akisi Burhanidin Xojigha bekmu tesir qildi. Öz ukisidin bundaq aliyjanab pikir chiqqanliqigha qattiq xursen bolghan Burhanidin Xoja uning sözlirige pütünley qoshulidighanliqini bildürdi. Shundaq qilip, satqunluq we xainliq qilishqa mejburlighan Chin Xaqanining qara niyetliridin özlirini azad qilip, weten we milliy musteqilliq üchün kürishish dégen aliyjanap meqset we niyetliri bilen kelkindi düshmenlerge qarshi milliy azadliq yolidiki ulugh weten urushini bashliwetti./霍集占的话深深地震撼了哥哥波罗尼都。被弟弟这般高见折服的波罗尼都完全同意他的话。这样办吧，逼迫他们造反的清朝皇帝是处于野心才将他们解救出来的，凭借争取国家和民族独立而斗争这样崇高的目标以及决心，他们投入了民族解放道路上的伟大的国家战争。

AKA-UKA XOJILARNING CHIN XAQANIGHA QARSHI URUSH ÉLAN QILISH/和卓兄弟向清朝皇帝宣战
Chin Xaqani Chiyenlung aka-uka Xojiarning Chin qoshunigha masliship Qeshqeriyege hujum qilishi üchün ulargha chong mensup we turghan mal-mülk wede qilghandin kéyin, Amindaw bashchiliqidiki qoshunni Sherqiy Türkistan'gha ewetti. Pilan boyiche, qoshun Kuchargha kelgende, aka-uka Xojilar boqushun bilen birliship, Qeshqer terepke yürüsh qilishi kérek idi. Lékin Xojilar Chin qoshuni bilen birleshmidi, belki eksiche, bu qoshun'gha hujum qilip, Amindawni öltürüp, qoshunini tarmar qildi. Bu weqe 1757-yilining April éyida yüz berdi./清朝皇帝乾隆为能让和卓兄弟与清军配合进攻喀什（Qeshqeriye/喀什噶尔汗国/叶尔羌汗国/赛义德汗国，皆简作“喀什”），许诺授予他们很大的官职和丰厚的物资以后，将阿敏道统率的军队派往东突厥斯坦。根据计划，军队到达库车的时候，与和卓兄弟会和，向喀什进发。然而，和卓兄弟并未与清军会和，恰恰相反，他们向清军发起进攻，杀了阿敏道，歼灭了军队。这种战役发生在1757年四月。
Amindawning öltürülüshi aka-uka Xojilarning Chin Xaqanigha urush élan qilishi bolup, Chin Xaqanining aka-uka Xojilar arqiliq Sherqiy Türkistanni bésiwélishtek qara niyiti berbat bolghanidi./阿敏道被杀，向清朝皇帝宣战，清朝皇帝希望通过和卓兄弟踏平西突厥斯坦的阴谋破灭了。
Aka-uka Xojilarning weten azadliqi üchün élip barghan bu herikiti pütün Uyghur xelqi qollap quwwetlidi. Uyghur xelqi pütün milletni öz musteqilliqini saqlap qélishqa chaqirghan Burhanidin Xojini «Ay Xoja», Xan Xojini «Kün Xoja» dep medhiyilesh bilen birge, Burhanidin Xojigha «Seyfi Dewle», yeni «döletning qilichi» dégen yüksek peri namnimu bergenidi./和卓兄弟争取国家解放的这一壮举振奋了全体维吾尔人民。维吾尔人民称赞维持了全民族独立的波罗尼都为“爱和卓（ay/月亮）”、称赞霍集占为“坤和卓（kün/太阳）”，同时，甚至给予波罗尼都“缔国者”的尊号。（seyfi=qilchi/创造者，dewle=dölet/国家）。
1758-yili, Chin Xaqani «Isyanchi Uyghurlar»ni basturup üchün Yarxashenni «Uyghurlarni tinjitish générali» teyinlep, 20 ming kishilik qoshunni ‹Uyghuristan›gha ewetti. Qoshun Chindin Uyghur diyarigha kirip, Qumul, Turpan sheherlirini bésip ötüp Kuchar Shehirige yétip kélidu. Ili Wilayitidin Général Yarxashen'ge yardemlishish üchün 20 ming kishilik qoshun Kuchargha ewetilidu. 1758-yili Iyunda, 50 ming kishilik basqunchi Chin qoshunliri Kuchargha yétip kélidu./1758年，清朝皇帝为了镇压“造反者维吾尔”，封雅尔哈善（Yarxashen）为平定维吾尔叛乱将军，将两万大军派往“维吾尔斯坦”。军队从清朝进入维吾尔的土地，征服哈密、吐鲁番等城市后，来到了库车。为支援雅尔哈善将军，又从伊犁派来两万军队。1758年6月，5万清军到达了库车。
Aka-uka Xojilar bolsa, aran 10 ming kishilik qoshun teshkilligen bolup, qoshun asasen oqya, qilich, neyze we kaltekler bilen qorallan'ghanidi. Héchqandaq herbiy telim-terbiye körmigen Xojilar qoshuni, Chin qoshunlirigha qarshi jengde nahayiti chong jasaret körsetken bolsimu, éghir talapetke uchridi. Chin qoshuni sheher qel'esini qorshiwaldi. Aka-uka Xojilar 100ge yéqin adimini bashlap, Kuchar sheher sépilini qorshiwalghan Chin qoshunlirining muhasirisini ötüp Qeshqer terepke yürüp ketti. Bu weqe, 1758-yil 24-Iyunda bolup ötkenidi./和卓兄弟呢，勉强招募到1万人，用弓箭、大刀、长矛、棍棒将他们武装起来。没有受过任何军事训练的和卓的军队，尽管在抗清斗争中展现出非凡的胆识，但仍然遭遇了重大损失。清军包围了城池。和卓兄弟带领近百人从被清军包围的库车城中突围出来，奔向喀什方向。这场战役发生于1758年6月24日。
Chin Xaqani Chiyenlung özining eng esheddiy düshminige aylan'ghan aka-uka Xojilarni qolgha élish we jazalash pursiti qoldin bérip qoyghanliqi üchün qoshun qomandani Général Yarxashen bashchiliqidiki bir türküm herbiy emeldarni ölüm jazasigha hüküm qildi./由于错过了将清朝皇帝乾隆的死敌和卓兄弟捉住惩处的机会，以军队统帅雅尔哈善将军为首的一批军官被处以极刑。
Chin Xaqani Yarxashen'ge ölüm jazasi bergendin kéyin, Qeshqerge yürüsh qilmaqchi bolup Kucharda turuwatqan Chin qoshunlirigha qomandanliq qilish wezipisige tengritéghining shimalidiki jaylarni bésiwélish we Jonggharlarni yoqitishta alahide xizmet körsetken bashqa bir général Jawxuyni teyinlidi./清朝皇帝处死雅尔哈善以后，为了征服喀什，任命了另一个将军兆惠，他在统率清军驻库车部队方面、在征服天山北麓及准噶尔人方面显示出了独特的能力。
30 ming kishilik Chin qoshuni awwal Xan Xoja qoshunlirini yoqitish üchün 1758-yilining 6-Öktebir küni Yerken Shehirining qel'esige yéqinliship keldi. Mustehkem sélin'ghan Yerken qel'esini alalmighan Jawxuy qoshuni, Yerken deryasining ong qirghiqidiki Qarasu dégen jaygha chékinip, u yerde özliri üchün herbiy baza qurushni pilanlidi. Qarasugha chékin'gen Chin qoshunliri Yerken deryasining üstige qurulghan yaghach köwrük arqiliq qarshi terepke ötüwatqanda, köwrük sunup kétip, qoshun ikkige bölünüp, bir qismi deryaning ong qirghiqida, yene bir qismi sol qirghiqida qaldi. Bundaq yaxshi pursettin paydilan'ghan Xan Xoja qoshuni Chin qoshunlirigha hüküm qilip, ularni nahayiti éghir talapetke uchratti. Yerken deryasining ikki qirghidiki bu urush besh kün dawamlashti. 13-Öktebir küni Chin qoshunliri nahayiti éghir meghlubiyetke uchridi we Jawxuy qoshuni Xan Xoja qoshunining qorshawigha chüshti. Bu qorshaw üch ayghiche dawamlashti./3万人的清军为了先击败霍集占的部队，1758年10月6日逼近了叶尔羌城。攻不下防守坚固的叶尔羌城，兆惠的部队退到叶尔羌河右岸一个叫做黑水河（Qarasu）的地方，打算在那儿安营扎寨。在黑水河驻军的清军从相反方向过架设在叶尔羌河上的木桥时，桥断裂了，军队被分为两部分，一部分在河右岸，一部分在河左岸。抓住这么好机会的霍集占军队向清军发起攻击，使他们遭遇重创。叶河两岸的这场战役持续了五天。10月13日，清军遭受重大失利，兆惠的军队落入霍集占的包围。此次包围持续了3个月。
Jawxuy qoshuni qorshawda qélip, uzuq-tülüktin qiyniliwatqan bir peytte, Chin Xaqani 1758-yili Dékabirda bashqa bir générali Namchar bashchiliqida yardemchi qoshun ewetti. Lékin bu qoshunmu tarmar qilinip, Namchar öltürüldi./兆惠落入包围，正当处境拮据之际，清朝皇帝于1758年12月派出纳穆扎尔将军统率的增援部队。然而，这支部队也被歼灭了，纳穆扎尔被杀。
1759-yili Yanwar aylirida, Jawxuyni qutquzush üchün Pudiy Général bashchiliqida nahayiti chong qoshun ewetildi. Bu ikki qoshun, yeni weten üchün, azadliq üchün küresh qiliwatqan Xan Xoja qoshuni bilen basqunchi Chin qoshuni otturisida töt kéche-kündüz qattiq jeng boldi we Pudiy qoshunlirimu qorshawgha élindi./1759年1月份，支援兆惠的福德（Pudiy）将军统率的大军被派来。两方军队，即：为国家、为解放而斗争的霍集占军队以及入侵者清朝军队之间展开了4昼夜的激烈战斗，而福德的军队也被包围了。
Chin qoshunlirining arqa-arqidin meghlubiyetke uchrighanliqi heqqidiki xewer Béyjinggha yétip bérishi bilen qattiq ghezeplen'gen Chin Xaqani derhal heriketlinip, özining eng zamaniwiy miltiq-zembirekler bilen qorallan'ghan qoshunni Xan Xojigha qarshi ewetti. Addiy oqya, qilich-neyze we kaltek-chomaq bilen qorallan'ghan Xan Xoja qoshunliri peqet özlirining: «Weten, millet azadliqi üchün jénimiz pida!» deydighan Jasariti netijiside düshmenlerdin üstün kélip, ghelibe qaziniwatatti./清军接连遭遇失败的消息传到北京，暴怒的清朝皇帝立即行动起来，将配备最先进的枪炮的部队派去镇压霍集占部队。配备粗简的弓箭、大刀、长矛、棍棒的霍集占的部队，就靠那份“为国家、为民族解放而献身”的胆识，压过了敌人，不断取得胜利。
Eng zamaniwiy ot achar qorallar bilen qorallan'ghan qoshunliri ‹Uyghuristan› zéminigha ayaq basqan kündin étibaren addiy xelq, tinch ahale yaki özlirige qarshi küresh qiliwatqan qoshunni ayrimay, pütün yol boyi aldigha uchrighan sheher-qishlaqlardiki addiy puqralarnimu qirip tashlap, öylirige ot qoyup, weyran qiliwetti. Bu qoshun aldi bilen Pudiy qoshunlirining qorshawdin qutulup chiqishgha yardem qildi. Andin ikki qoshun birliship, Qarasuda qorshawda yatqan Jawxuy qoshunigha yardem qilip, ularnimu Xan Xoja eskerlirining muhasirisidin azad qildi. Bu weqe, 1759-yil Yanwar éyining axiriqi künliri yüz bergenidi./配备最先进的火兵器的部队自从踏上维吾尔斯坦的土地上，一概不分平民、大众还是反对自己的武装力量，一路上凡遇到的甚至是牧场上普通的牧民皆屠杀，放火烧了房子，肆意破坏。这支部队首先帮助福德的军队突围。然后，两支军队会和，支援困在黑水河的兆惠的部队，也将他们从霍集占军队的包围中解救出来。这场战役发生在1759年1月末。
Qorshawdin qutulup chiqqan Chin généralliri özlirining barliq qoshunlirini bashqidin teshkillep, Yerken yaki Qeshqerde emes, belki Xan Xojilardin nahayiti yiraqraq yerdiki Aqsuda herbiy bazisini qurup, aka-uka Xojilargha qarshi urush qilish üchün jiddiy teyyarliqqa tutush qildi./突出重围的清军将领们重新整顿军队，不在叶尔羌或者喀什，而是在距离霍集占他们很远的地方——阿克苏建立军营，为打击和卓兄弟紧张地做着准备。
Shundaq qilip, Chin Xaqanining ‹Uyghur Diyari›ni bésiwélish üchün élip barghan birinchi qétimliq urushi ene shundaq shermendilerche meghlubiyet bilen axirlashqanidi./就这样，清朝皇帝踏平维吾尔国土的第一场战争就这样以可耻的失败结束了。
Aqsugha chékin'gen Chin qoshuni besh ay jiddiy teyyerliq qildi. Ular pütün qoshunni zamaniwiy ot achar qorallar bilen qorallan'ghandin sirt, yéngi urush sitratégiye we taktikilirini tüzüp chiqti. Bu urush sitratégiyisi boyiche, Qeshqer we Yerken sheherliri keng kölemlik qorshilip, mustehkem orunlashturulghan ot chembirikining ichige élinip, Chin qoshunigha qarshiliq körsetküchi barliq küchler shepqetsizlerche qirip tashlinatti. Bu urush, 1759-yili May-Iyun aylirida bashandi./驻扎在阿克苏的清军进行了5个月的紧张准备。他们将整个部队以先进的火兵器武装起来，此外，他们还制定了新的战略、战术。根据战术安排，喀什和叶尔羌被大面积地包围起来，（军队）被引到防守严密的火力圈中，凡抵抗者一律残忍杀害。这场战争始于1759年5、6月间。
Chin Émpériyisi yerlik xelqqe qarshi "qorshap yoqitish", "ot qoyup yoqitish", "yerlik banditlargha bishepqet bolush"qa oxshash qebih usullarni qollinip, nareside balilar, qiz-ayallar we qéri-chörilergimu qilche rehim-shepqet qilmay bashlirini qilichtin ötküzdi yaki étip tashlidi./清帝国对地方人民采取“围歼”、“火攻”、“惩戒贼匪”之类的手段，对妇孺老弱一点儿都不同情，斩其头颅或者用射杀。
Eng zamaniwiy qorallar bilen qorallan'ghan we san jehettiki mutleq üstünlükidin paydilan'ghan Chin qoshuni aka-uka Xojilargha qarshi omumiyüzlük urush bashlap, ularni mustehkem halqa ichige élip, qirip tashlash üchün heriketlendi./武器精良、人数占优的清军开始对和卓兄弟发起全面战争，为将他们围困起来歼灭而行动了。
Uyghur xelqining 12 derwaziliq qedimki shehiri—Yerken Shehiri we uning yénidiki Yerken Deryasi, Qarasu etrapida yüz bergen urush besh kün dawamlashti. Bu qirghinchiliq urushi shundaq shiddet bilen élip bérildiki, at tuyaqliri astidin chiqqan chang-tozan quyash yüzinimu tosuwalghachqa, kün bilen tünning perqi qalmighanidi. Yerken we Qarasu Deryalirida zilal sular ornigha Uyghur xelqining qanliri sel bolup aqti. Uyghur xelqi bu urushta öz jénini pida qilip, misli körülmigen jasaretni körsetti./维吾尔人的12扇大门的古城——叶尔羌城以及她近旁的叶尔羌河、黑水河一带发生的战斗持续了5天。这场屠杀式的战争如此激烈地进行着，人仰马翻、尘土飞扬、遮天蔽日、昼夜不分。叶尔羌河、黑水河里，清澈的河水被维吾尔人的鲜血洪流所取代。维吾尔人在这场战争中不怕牺牲，展现出空前的勇气。
Xoja Jahan bu urushta öz eskerlirini righbetlendürüp: «Ey shir yürek palwanlar! Ey almas bilen baturlirim! Mana bizni jengge chaqirghuchi sur(kanay-sunay) chélindi. Kamaninglarni tereng tartip, qilichinglarni yalingachlap, yawuz basqunchilargha qarshi jeng qilinglar! Bu jengde biz ya zeper qazinimiz yaki weten azadliqi yolida eziz jénimizni qurban qilimiz. Yaki xelqimiz we kélechek ewladlirimiz bizni ghurur bilen eslep yürsun!» dep xitab qilatti./和卓加罕（霍集占）在这场战争中声嘶力竭地激励着自己的士兵：“有着一颗狮子心脏的战士们、我钢铁般的勇士们!现在奔赴战场的号角已经吹响了。拉满弓、亮出剑，与残暴的侵略者作战。在这场战争中，我们要么获得胜利，要么在国家解放的道路上献出自己宝贵的生命。让我们的人民和未来的后代自豪地追忆吧!”
1759-yilining Awghust éyi, Pamir Téghining Yéshil Köl dégen jayida her ikki terep qoshunliri nahayiti köp talapet kördi. Aka-uka Xojilar düshmenning qatmuqat qorshawini yérip ötüp, Bedexshan terepke chékinishke mejbur boldi. Ularning arqisidin qoghlap kéliwatqan Chin générallirining doq-pupuzisidin qorqup ketken Bedexshan Hakimi Ehmet Shah özining Chin Xanigha bolghan sadaqetmenlikini bildürüsh üchün, musulman qérindashliri bolghan Burhanidin Xoja bilen Xan Xojini öltürüp, altun bashlirini Chin générallirigha nahayiti erzan bahada sétiwetti. Aka-ukilarning késilgen bashliri Béyjing kochilirida ésilip, sazayi qilin'ghanidi./1759年8月，在帕米尔山上一个叫做绿湖（yéshil köl）的地方，交战双方都遭遇了重大损失。和卓兄弟冲出敌方的重重包围，被迫向巴达克山（Bedexshan）撤退。由于害怕追逐和卓兄弟的清军的威胁，巴达克山首领艾哈迈德·沙（Ehmet Shah）为了表示对清朝皇帝的忠诚，杀了穆斯林兄弟波罗尼都和霍集占，将他们金子般的头颅廉价卖给了清军将领。和卓兄弟的头颅被悬挂在北京的大街上示众。
Türlük tarixiy menbelerde, aka-uka Xojilarning ölümi her türlük teriplen'gen: mesilen, beziler aka-uka Xojilarni yuqirida zikir qilin'ghandek Bedexshan Hakimi Ehmet Shah öltürdi, dése, yene beziler bu aka-uka Xojilarni Chin Qomandanliri teripidin ewetilgen yallanma jasuslar öltürüp, bashlirini Chin générallirigha tapshurghan, deydu. Yene bezi melumatlargha qarighanda, ular Bedexshan'gha qarap chékiniwatqanda bir qebile bilen toqunushup qélip, shu qebile bashliqliri teripidin öltürülgen, dep yézilidu./关于和卓兄弟的死亡，不同史料有不同的表述。例如，有的如上所述，是被巴达克山首领艾哈迈德·沙杀害的，还有的则说，是被清军统帅派的间谍所杀、头颅交给清朝将军的。另外一些资料则写道，他们在向巴达克山方向撤退时，与一个部落发生冲突，被该部首领杀害。
Ularning qachan öltürülgenliki heqqidimu türlük riwayetler mewjut. Lékin A. Xojayiw: Aka-uka Xojilar hijri 1173-yili seper éyining 23-küni yeni, miladi 1759-yil 10-ayning 16-küni öltürülgen, dep yazidu. Bu, heqiqetke yéqindur./关于他们的死亡时间，也是众说纷纭。但A.霍扎耶夫（А. Ходжаев）认为，他们受害于回历1173年2月23日，即公历1759年10月16日。这接近于实际。
Aka-uka Xojilarning Chin'gha qarshi élip barghan milliy azatliq kürishi we ularning pajietlik aqiwiti heqqide toluq melumat élish üchün A. Xojayiwning: «18-esirdiki Chin Émpériyisi we Sherqiy Türkistan» namliq esirige qaralsun./为详细了解和卓兄弟争取民族解放的抗清斗争及其悲惨的结局，请参阅А.霍扎耶夫《18世纪的清帝国与东突厥斯坦》。
Aka-uka Xojilar öltürülgende, Burhanidin Xojining besh yashliq oghlimu esir élin'ghanidi. Ötmüsh bowilirimizning amaniti bolghan bu wetenning muteqilliqi qoldin kétip, azadliq rohi küchiyip, qisas oti lawuldap yéniwatqan bir peytte, ömür bahar güllirining ondin biri échilmighan nareside güdektin xuddi Ezraildin qorqqandek xawatirlen'gen Chin généralliri uni tömür qepezge sélip, Béyjinggha apirip qetli qiliwetti./和卓兄弟被害之际，波罗尼都的5岁的幼子被俘了。过去掌握在我们祖辈手中的国家独立失掉了，解放的精神增强、仇恨的火焰燃烧的那一段时间，生命春花中的十分之一、幼至未及绽放的儿童，像死神一般可怖的凶残的清朝将军们将他们装进铁笼，送到北京处死。
Emma Burhanidin Xojining kichik oghli Seid Muhemmed(Samsaq Xoja) aman qalghanidi. Uni Burhanidin Xojining sadiq dostliridin Ilyas Mir'axun dégen kishi yoshuruwélip, awwal Kabulgha, andin Enjan'gha élip keldi we ömrining axirighiche bu yerde yashidi./然而，波罗尼都的幼子赛义德·穆罕默德（萨木萨克和卓）逃脱了。波罗尼都忠实的朋友中的一个叫做Ilyas Mir'axun的人将他藏匿起来，先是到了喀布尔（Kabul），然后到了安集延（Enjan），并在此度过一生。
Shundaq qilip, Sherqtin basturup kelgen Chin qoshunlirining üch yilliq qirghinchiliq qilish netijiside, bu ölkini özige qaram-mustemlike qiliwatghan Chin Xaqani ezeldin «Sherqiy Türkistan», dep atilip kelgen bu yurtqa Xitayche nam bérip, «Shinjang» dep atashqa bashlidi. Bu «yéngi térritoriye, yéngi chégra, yéngi mustemlike» weyaki «yéngi qoshuwélin'ghan jay» dégen menini bildüretti. Uyghur xelqining Chin Xaqanining mustemlikichilik siyasitige qarshi élip barghan musteqilliq we azadliq küreshliri bir künmu toxtap qalmidi. Shuning üchünmu, bundaq milliy azadliq küreshlerning omumiy sani 400din éship ketti./就这样，作为东来的侵略者——清军三年屠杀的成绩，取得这块土地归属的清朝皇帝给这块自古称作“东突厥斯坦”的地方取了一个中国式的名字，“新疆”这一称谓源自于此。这个称谓表示“新的领土”、“新的边界”、“新殖民地”抑或是“新增地方”。维吾尔人反抗清朝皇帝殖民政策、争取独立解放的斗争一天也没有停下来。也因此，这样的民族解放斗争的数量超过了400次。
Eng axirqisi, yeni 1991-yilidiki Barin Inqilabi we 1997-yilidiki Ili yashlirining jenggiwar paaliyetliri Uyghur xelqining chet'el basqunchilirigha bolghan ghezep-nepriti we lawuldap turghan qisas otining eng tépik misali bolalaydu. Bu heqiqetni étirap qilghan Xitaylarning: «zey Shinjang méyniyen shiyaw lüen, shiniyen dalüen(Shinjangda heryili bir kichik qozghilang, on yilda bir chong qozghilang bolidu)» déyishning özi Sherqiy Türkistandiki milliy azadliq küreshning héchqachan toxtap qalmighanliqini we hazirmu dawamlishiwatqanliqini körsitip béridighan muhim pakittur./最近的斗争，即：1991年的“巴仁起义”以及1997年的“伊犁青年运动”是维吾尔人民对外国侵略者的愤怒、仇恨之后燃烧不息的最明显的例证。中国人承认这一事实，“在新疆每年（一）小乱，十年（一）大乱”，这种说法本身就是一个重要证据，它反映了东突厥斯坦的民族解放斗争没有一刻停止、并且现在仍在继续。
Qelbi yarilan'ghan, jarahetlen'gen, naheqliq nalisi ewjige chiqqan bu zamanda uninggha qarshi turush adalettur./在受到重创、满是伤痕、怨声载道的时代，坚持反抗就是正义。
Tarix adimizat ewladining tügimes dastani bolup, adalet körmigen xelq herdaim öz hökümdarlirigha qarshi qozghilip, öz naraziliqini ipadilep adalet telep qilghan./后人有不尽的历史赞歌，得不到公正的人民总是武装起来反抗统治者，表达不满，要求正义。
Chin Xaqanigha qarshiliq körsitip, öz yurti, wetinining musteqilliqini himaye qilghan on minglighan xelq Chin Xaqanining öch élishidin qorqup, 1759-yilining axirqi aylirida, qehritan soghuqqa qarimay, qar-muz bilen qaplan'ghan Tengritéghidin halqip ötüp, nahayiti köp japa-musheqqet bilen Ottura Asiya we Perghane Wadisigha qéchip keldi./曾经反抗清朝皇帝、捍卫自己国家独立的大概一万人，由于害怕清朝皇帝的报复，于179年年底，不畏严寒，越过冰天雪地的天山，历经万难来到了中亚的费尔干纳盆地（Perghane）。
Bolupmu, Qoqen we Enjan xelqi jebir-zulumlardin qéchip kéliwatqan bu xelqni özlirining yéqin qérindashliridek kütüp, ularni yémek-ichmek we öy-jaylar bilen teminlidi. Qéchip kélish imkaniyiti bolmighan puqralarning milliy zulum astida, turmushning achchiq azabi we hayatning shepqetsiz réalliqi tüpeylidin kökke kötürülgen ah-zarliri pütün Sherqiy Türkistan zéminini qaplighanidi./值得一提的是，浩罕（Qoqen）和安集延的人民将这些逃离苦难的人们当做自己的近亲接待，给他们提供吃喝和住处。不能离开的百姓身处民族压迫之下、生活艰辛、命途多舛，由此而生的冲天的悲哀笼罩着整个东突厥斯坦的土地。
Bu Uyghurlardin bext-iqbal yüz örüp, Chin Xaqanining jahan'girlik tughi Sherqiy Türkistan pelek gümbizide lepidep, adalet qanunliri, insan hoquqliri basqunchilarning ayiqi astida payxan qiliniwatqan qarangghu künlerde basqunchi düshmenlerning didarigha telmürüp yashash dozaq azabidinmu éghir idi. Uyghurlar öz béshigha kelgen ene shundaq éghir künlerni chidam we sebir-taqet bilen ötküzüshke mejbur boldi. Chünki Uyghurlar bu yoruq dunyada öz jénigha özidin bashqa méhriban kishining yoq ikenlikini chüshinip yetkenidi./这造成了维吾尔人的不幸，清朝皇帝的帝国主义旗帜在东突厥斯坦的天穹飘动，在那些法律、正义、人权被侵略者肆意践踏的黑暗日子里，对着敌人艰难过活，有胜于地狱的苦难。维吾尔人被迫耐着性子过着降临到自己头上的如此艰难的生活。因为，维吾尔人明白，在这“光明的”世界上，除了自己没有其他仁慈的人，到达自己的生命。
Chin jallatlirining qolidin qéchip, aman qalghan Seid Muhemmed(Samsaq Xoja) Enjan'gha kelgendin kéyin, öylük-ochaqliq boldi we üch oghul perzentlik boldi. Ularning eng chongi Muhemmed Yusup Xoja, ikkinchisi Jahan'gir Xoja, üchinchisi Bahawudun Xoja bolup, Jahan'gir Xoja özining jesur, hosur, hushyar, chebdesliki we milliy ghururining küchlüklüki bilen bashqiliridin alahide perqlinip turatti. U yashliqida Semerqent we Buxaradiki medrislerde oqup, bilim tehsil qilghandin kéyin, Qoqen Xanliqi tewesidiki jaylarda türlük lawazimlarda ishlep yürdi./逃过清朝刽子手的赛义德·穆罕默德（萨木萨克和卓）到达安集延后，成了家有了三个孩子。长子为穆罕默德·玉素甫和卓（Muhemmed Yusup Xoja），二子为张格尔和卓（Jahan'gir Xoja），三子为巴吾东（Bahawudun），张格尔和卓凭借自己突出的无畏、机敏、精干以及民族气节，脱颖而出。他少年时在撒马尔罕和布哈拉的经院学习，学成以后在浩罕王国下属的地方从事各种管理工作。
Baliliq waqitlirida, öz ata-bowilirining shanliq ötmüshi heqqide köp nersilerni anglighan Seid Muhemmedning qelbige: «Ata-bowilirimizning musteqilliq küresh qilish ghururi we shenini qayta tiklesh kérek, undaq bolmighanda, kélechek ewlad bizni hergiz kechürmeydu» dégen eqide mehkem ornighanidi./早在孩提时代，听了很多关于父祖光辉过去的萨木萨克，在自己心中就确立了这样的信念：“要捍卫父祖的独立斗争气节、重振声名，否则，后辈子孙是觉得不会原谅我们的。”
Yürikidiki arzu armanlirini dan qilip, her jay, her makanda chépip yürgen Jahan'gir Xojidin xewer tapqan Qoqen Xani Muhemmed Eli Xanning uni qollap, emeliy yardem bérishi, Jahan'gir Xojining küchige küch, bélige quwwet béghishlidi. Muhemmede Eli Xan 1826-yili Iyun éyida, Jahan'gir Xojining Qeshqer yéngisheherni élish üchün élip barghan jéngige öz qoshunliri bilen yardem qildi. Lékin, jeng taza chingigha chiqqan bir peytte, öz ichide natinch weziyet shekillen'genliktin qoshunlirini Qeshqerdin élip kétishke mejbur boldi. Qeshqerdiki milliy azadliq heriketni qollap, kapirlargha ghazat élan qilghanliqi üchünmu, Muhemmed Eli Xan 1828-yilidin kéyin Qoqende bésilghan tengge pullarni «Muhemmed Eli Xan ghazi» nami bilen chiqarghanidi./他的心愿开始蓄穗，从到处奔走呼号的张格尔那儿得到消息的浩罕汗穆罕默德·阿里汗给予他支持和实际帮助，增强了张格尔的力量和实力。穆罕默德·阿里汗于1826年6月，用自己的军队支援了张格尔为夺取喀什新城而发动的战争。然而，激战正酣之际，由于内部动乱，被迫将军队撤出喀什。一方面，支持喀什的民族解放运动，另一方面，为了与异教徒进行圣战，穆罕默德·阿里汗在1828年以后，以“穆罕默德·阿里汗大雁”的名义，发行在浩罕汗国通行的货币。
Chin qoshunliri, Qeshqer we uning etrapida özlirige qarshi küresh élip bériwatqan Jahan'gir Xojini Pamir Téghi we uning jilghiliridin üch yil (1825-yilidin 1828-yilighiche) izdigen bolsimu, ya tutalmidi, yaki iz-dérikini qilalmidi. Jahan'gir Xojini qoralliq esker küchi bilen yoq qilish yaki tirik tutush imkaniyitige érishelmigen Chinliqlar, uni tutush üch hiyle ishletti. 1828-yilining Féwral éyida, Chin Xaqani bir qanche milliy xainni sétiwélip, ular arqiliq: «... Chin qoshunliri Qeshqerdin chiqip ketti. Qeshqer musulmanliri sizni sewrsizlik bilen kütmekte» dep yalghan söz tarqatti. Bu sözlerge ishen'gen Jahan'gir Xoja Atush yoli arqiliq Qeshqerge kirmekchi bolup turghanda, Chin qoshunlirining qiltiqigha dessep, bir qisim qoshuni bilen esirge chüshti. Chin qoshuni Jahan'gir Xoja we bir qanche adimini tömür qepezde Béyjinggha apirip, sazayi qilghandin kéyin, kallisini qilich bilen késip, jesitini parchilap, Béyjingning itlirigha tashlap béridu./清朝军队，为捉拿在喀什及附近与其作战的张格尔，在帕米尔山及其谷地搜寻了三年（1825年至1828年）都没找到，更不用说，抓捕或者得到他的消息了。凭借武装力量不能消灭或者活捉张格尔的清人，为了抓住他而使用了计谋。1828年2月，清朝皇帝收买了一些民族叛徒，通过他们散布谎言：“……清军撤离了喀什。喀什的穆斯林正热切地迎接你。”轻信这一谎言的张格尔打算取道阿图什进入喀什的时候，落入了清军的圈套，一些士兵将他囚起来。清军将张格尔和一些人囚在铁笼子送到北京，游街之后，砍下头颅，碎尸后抛给北京的狗。
Jahan'gir Xoja qozghilingi basturulghandin kéyin, 1830-yili, uning akisi Yusup Xoja Qoqen Xanining yardimi bilen Qeshqerge hujum qildi. Lékin uzaq ötmey, Qoqen Xani bilen Buxara Emirliki otturisida herbiy tuqunush peyda bolup, Yusup Xojigha bérilidighan yardem üzülüp qalghachqa, Yüsüp Xoja Qeshqerdin chékinip Qoqen'ge qaytishqa mejbur boldi. Yusup Xojini qollighan yerlik ahalidin 70 ming kishimu Chin Xaqanining özliridin öch élishidin qorqup, Ottura Asiyagha köchüp ketti. Qoqen Xani ulardin 20 ming ademni Enjanning Shehriyxan dégen jayigha orunlashturghan./张格尔的起义被镇压以后，1830年，他的哥哥玉素甫在浩罕汗的帮助下进攻喀什。然而，没过多久，浩罕汗与布哈拉艾米尔之间爆发军事冲突，给玉素甫的支援被切断了，这样，玉素甫不得不从喀什撤回到浩罕。追随玉素甫的人口中的7万人由于害怕清朝皇帝的报复，向中亚迁徙了。浩罕汗将他们当中的2万人安置在安集延的一个叫做Shehriyxan的地方。
Uyghur xelqining Ottura Asiyagha köchüshi 1760-1765-yilliridin bashlan'ghan bolup, 19-esirning 70-80-yilliri, hetta 20-esirning 50-60-yillirighiche dawamlashti./维吾尔人向中亚迁徙始于1760至1765年，19世纪70、80年代，甚至直到20世纪50、60年，一直在持续。

axrida yengilip qaldi, armangha tushluq derman yoq degenlik

风林火山:
axrida yengilip qaldi, armangha tushluq derman yoq degenlik

 换一个角度，看到不同的历史。

IPARXAN/伊帕尔罕
Aka-uka Xojilarning weten azadliqi üchün 1757-1759-yilliri arsida, sherqtin basturup kelgen yawuz Chin Xaqani qoshunlirigha qarshi élip barghan küreshliride erenche kiyinip, erler bilen bir septe turup basqunchilargha qarshi jeng élip barghan Uyghur xotun-qizliri nahayitimu köp. Lékin ularning ichide, nami Uyghur xelqi teripidin alahide pexir bilen tilgha élinidighan we elge dastan bolghan qehriman qizlardin bir «Iparxan» dur./1757至1759年间，在和卓兄弟为民族解放而与东来的清朝皇帝的军队展开的战斗中，女扮男装，与男人们一道抵御侵略的维吾尔女性非常之多。而她们中，名字被维吾尔人骄傲地提起、成为人民赞颂的英雄的女性之一就是“伊帕尔罕”。
Iparxanning ijtimaiy kélip chiqishi heqqide türlük melumatlar bar. Beziler: Iparxan esli ismi Memur Ézim xan bolup, u 1734-yili Qeshqerde, addiy bapka(boz toqughuchi) ailide tewellut tapqan. Uning bedinidin tebiiy yéqimliq puraq tarqap turghachqa, xelq uni «Iparxan» dep atighan, dése, Uyghur tarixchisi Muhemmed Sidiq Qeshqeri özining «Tezkirei Ezizan» namliq esiride: "Appaq Xoja(Hidayetulla Ishan) ikki ayalidin üch oghul, ikki qiz perzent körgen. Appaq Xojining Möhterem xénim dégen xotunidin Appaq Ézim xénim padishah we Qember xénim padishah dégen ikki qizi bar idi. Appaq Xoja hayat waqtida Appaq Érim xénim padishah dégen qizini özining inisi Karametullahning oghli Abdulmöimin'ge yatliq qilghan bolup, uningdin Ipek Xoja, Farsa Xoja dégen ikki oghul tughulghan. Farsa Xojiningmu ikki oghul bir qizi bolghan. Biri Xoja Kaxish, yene biri Turdi Xoja, qizining ismi Memur Ézim padishah idi. Memur Ézim padishahning bedinidin xushpuraq tarqilip turghanchqa «Iparxan» depmu atalghan." dep yazidu. Démek, Iparxan Appaq Xojining chewrisi bolup hésablinidu./关于伊帕尔罕的社会身份，众说纷纭。有的说，伊帕尔罕本名叫做玛漠尔·阿孜沁罕（Memur Ézim/买木热.艾孜姆），1734年生于喀什一个普通的织布工家庭。她的身体天然散发出沁人的芬芳，人们因而将她称为伊帕尔罕。维吾尔历史学家穆罕默德·萨迪克·喀什噶里（Muhemmed Sidiq Qeshqeri）在其著作《贵人传》（Tezkirei Ezizan）中写道：“阿帕克和卓（Hidayetulla Ishan/伊达雅图勒拉依禅）和两个妻子生了3个儿子，2个女儿。阿帕克和卓的一个叫做穆合提海姆罕（Möhterem xénim）的妻子生了2个女儿，分别叫做Appaq Ézim xénim padishah（阿帕克·艾孜姆罕） 以及 Qember xénim padishah（哈姆贝尔罕）。阿帕克和卓在世的时候，将阿帕克·艾孜姆罕嫁给了弟弟Karametullah/卡拉麦图勒拉的儿子Abdulmöimin/阿卜杜勒莫敏，他们生了两个儿子：Ipek Xoja/伊佩克和卓以及Farsa Xoja/法尔萨和卓。法尔萨和卓也生了两个儿子和一个女儿。一个儿子叫Xoja Kaxish/和卓卡赫什，另一个儿子叫图尔都和卓（Turdi Xoja），女儿的名字则是买木热·艾孜姆（Memur Ézim padishah）。买木热·艾孜姆由于体散芳香，故也被称作伊帕尔罕。”总之，伊帕尔罕算是阿帕克和卓昆孙辈。
Iparxanning shejerisi
Xoja Mexdum Ezem(Xoja Ehmed Kasani)
Xoja Muhemmed Imin(Ishan Kalan)
Xoja Muhemmed Yusup
Appaq Xoja(Hidayetullah Xoja)
Appaq Ézim xénim pasha(Appaq Xojining qizi)
Farsa Xoja
Turdi Xoja Memuri Ézim pasha(Iparxan)
/伊帕尔罕的家庭谱系
和卓麦赫都姆·艾宰姆（和卓艾哈迈德·卡萨尼）
和卓穆罕默德·伊敏（依禅卡兰）
和卓穆罕默德·玉素甫
阿帕克和卓（伊达雅图勒拉和卓）
阿帕克·艾孜姆罕帕夏（阿帕克和卓的女儿）
法尔萨和卓
图尔都和卓/买木热·艾孜姆帕夏（伊帕尔罕）

APPAQ XOJA KIM?/阿帕克和卓其人
Appaq Xoja 16-esirning bashlirida, yeni texminen 1535-yili Sopizim Éqimini teshwiq qilish üchün Qeshqerge kelgen Buxaraliq Xoja Mexdum Ezem(Xoja Ehmed Kasani)ning chewrisi, yeni Xoja Mexdum Ezemning oghli Xoja Muhemmed(Ishan Kalan) ning oghli bolghan Xoja Muhemmed Yusupning oghlidur./阿帕克和卓是16世纪初（即公元1535年）为宣传苏菲派思想而来到喀什的布哈拉人和卓麦赫都姆·艾宰姆（和卓艾哈迈德·卡萨尼）的昆孙，也即和卓麦赫都姆·艾宰姆的儿子和卓穆罕默德（依禅卡兰）的儿子——和卓穆罕默德·玉素甫的儿子。
Xoja Muhemmed Yusup Qumulgha bérip, Qumul Hakimining qizi Zileyxa Bégimge öylen'gen bolup, Appaq Xoja 1630-yili Qumulda tughulghan./和卓穆罕默德·玉素甫去了哈密，与哈密阿齐木的女儿Zileyxa Bégim/祖来罕·贝吉姆成家，阿帕克和卓与1630年生于哈密。
Appaq Xoja 1660-yili dadisi Muhemmed Yusup Xoja bilen Qumuldin Qeshqerge yétip kélidu. U zamanlarda, Seidiye Xanliqigha hökümranliq qiliwatqan Abdullah Xan(1638-1668-yilliri) dada-bala ikkisining hörmitini qilip, qizghin kütüwalghanidi. Abdullah Xan wapat bolup, Seidiye Dölitining hökümranliq textige Ismail Xan chiqqan waqitlarda (1671-1679-yilliri), Appaq Xojining Qeshqer we Yerkendiki tesiri bekmu küchiyip ketti. U, Yerken we Qeshqerde nahayiti köp murit toplighandin kéyin, dini hökümranliqtin siyasiy hökümranliqqa ötüp, Seidiye Xanliqining texti üchün küresh qilishqa bashlidi./阿帕克和卓于1660年和父亲从哈密来到了喀什。那个时候，赛义德汗国的统治者阿卜杜拉汗（Abdullah，1638年至1668年）礼遇他们父子二人，热情招待他们。阿卜杜拉汗过世以后，赛义德汗国的汗位传给了伊斯马仪勒汗（Ismail，1671年至1679年），此时，阿帕克和卓在喀什和叶尔羌的影响力已经非常大了。他在叶尔羌河喀什收了很多信徒以后，为了从宗教统治迈向政治统治，夺取赛义德汗国的汗位而开始斗争。
Ene shundaq murekkep weziyette, Ismail Xan orda emeldarlirini mejliske toplap, Appaq Xojini Yerken tewesidin qoghlap chiqirishni qarar qildi we 1672-yili heydep chiqardi./在这复杂的形势下，伊斯马仪勒汗召集朝廷大臣开会，决定将阿帕克和卓驱逐出叶尔羌，并于1672年驱逐出去。
Shundin kéyin, Appaq Xoja özige xeyrixahliq qilip, Yerken textini élip béridighan hami izdep, pütün Ottura Asiya we Xurasandiki musulman döletlerni qidirip chiqqan bolsimu, héchkim uninggha yardem qilip, yerken textini élip bérishke jür'et qilalmidi. Yette yil sersan-sergerdanliqta yürüp özige héchqandaq bashpanah tapalmighan Appaq Xoja, Tibettiki Budda Braxmani Dalay Lamaning yardimini qolgha keltürüsh üchün, Tibetning merkizi Lxasagha bérip, Dalay Lamaning özini qobul qilishini kütüp, Lamason Ibadetxanisida 90 kündin kéyin, Dalay Lama uni qobul qilip, murat-meqsitini sorighanda, Appaq Xoja yighlap turup: «Men bolsam, Yerken, Qeshqer we Altisheherning Xojisidurmen. Ismail Xan méni yurtumdin heydep chiqirip, manga deshnem bérip haqaretlidi» dédi. Dalay Lama: «Boldi bes! Men séning derdingni chüshendim. Bu yerdin séning yurtunggha qoshun ewetish nahayiti müshkül. Shunga, Tengritéghining shimalida turuwatqan Jongghar Xani Batur Xunteyjige xet yézip, sanga yardem bérishni soraymen» dédi./此后，阿帕克和卓自艾自怜，寻求夺取叶尔羌汗位的庇护，找遍了中亚和呼罗珊的穆斯林国家，但谁也没有帮助他，他也就不敢夺取叶尔羌汗位了。游荡7年没能找到任何庇护者的阿帕克和卓，为了得到藏区达赖喇嘛的帮助，去了拉萨，等待达赖喇嘛接见自己，在经堂里呆了90天后，达赖喇嘛接见了他，询问其来意时，阿帕克和卓哭诉道：“我呢，就是叶尔羌、喀什和六城的和卓了。伊斯马仪勒汗将我从自己的家乡驱逐出来，侮辱中伤我。”达赖喇嘛说道：“好啦，好啦。我理解你的困难。从这儿派兵到你的家乡非常难。因此呢，我给天山北麓的准噶尔汗巴图尔洪台吉（Batur Xunteyji）写信，请他帮助你。”
Bu xetni alghan Appaq Xoja bir yol bashlighuchi Mongghul bilen 90 kün yol yürüp, Chingxey, Qumul, Turpan arqiliq Iligha kélip, xetni Xunteyjige tazim bilen qosh qollap tapshuridu./拿着信的阿帕克和卓和一个蒙古向导走了90天，经过青海、哈密、吐鲁番来到伊犁，将信件恭敬地双手呈给洪台吉。
Bu xet, uzundin béri Qeshqeriyeni qolgha kirgüzüsh koyida yürgen Batur Xunteyjige nahayiti yarap ketti. 1678-yili, 12 ming kishilik qoshunni bashlap kelgen Appaq Xoja aldi bilen Qeshqerge hujum qildi. Lékin Jongghar qoshuni Ismail Xan qoshunigha teng kélelmey, chékinishke bashlidi. Ene shundaq jiddiy pette, Appaq Xoja özining Qeshqer we Yerkendiki murtlirigha murajiet qilip, ularni Ismail Xan'gha qarshi turup, Jongghar-Qalmaq eskerlirige yardem bérishke chaqirdi./这封信，正中了图谋攫取喀什的巴图尔·洪台吉的下怀。1678年，带领1万2千士兵而来的阿帕克和卓首先攻击了喀什。然而，准噶尔士兵不是伊斯马仪勒汗的对手，开始后退了。就在这紧急关头，阿帕克和卓召集自己在喀什和叶尔羌的信徒，让他们反抗伊斯马仪勒汗，帮助准噶尔（卡尔梅克）士兵。
Weten we musteqilliq intayin xewep astida turghan bu peytte, Appaq Xojining héchnersini chüshenmeydighan, nadan, jahil muritliri Qalmaq eskerlirige maliship, sépil ichide topilang chiqardi we bulangchiliq, térrorluq heriketlirini élip barghan. Shuning bilen, düshmen eskerliri Ismail Xan qoshunliridin üstün kélip, sheherge basturup kirdi, Ismail Xan we uning 70tin artuq oruq-jemetini esir aldi./国家和独立处于极度危难之际，阿帕克和卓那些无知的、愚蠢的、顽固的信徒却与准噶尔（/卡尔梅克）士兵里应外合，在城内制造混乱，进行劫掠、恐怖活动。就这样，比起伊斯马仪勒汗的军队，敌军占据了上风，闯进城里，伊斯马仪勒及其70多位亲属被囚起来。
Shundaq qilip, 170 yildin köprek höküm sürgen «Yerken Seidiye Xanliqi» Appaq Xojining Xainliqi bilen aghdurup tashlinip, Jongghar-Qalmaq nazariti astidiki Appaq Xoja we Xojilarning béqindi hökümranliqi bashlandi./就这样，统治170多年的叶尔羌汗国因为阿帕克和卓的背叛而倾覆了，而准噶人监+视下的阿帕克和卓及其政权才刚刚开始。
Bu dewr—Uyghurlar tarixidiki eng zulmetlik, qarangghu dewr bolup, nahayiti köp ilim-pen ehli, sen'itkar, muzikantlar, qirghin qilindi. Yerken Shehirige ot qoyulup, pen-medeniyet ochaqliri we qedimiy Uyghur binakarliqi, qol hünerwenchiliki pütünley weyran qilindi./这一时期，是维吾尔历史上最黑暗的时期，相当多的科学家、艺术家、音乐家被屠杀了。叶尔羌城被放火烧了，文明遗迹以及古代建筑、手工业全被毁坏了。
Molla Musa Sayrami özining «Tarixiy Hemidiye» namliq esiride bu heqte toxtilip mundaq deydu: «Qalmaqlar bilen Xojilar birliship, shériklik bilen yurtni soraydighan boldiler. Xojamlar baj-xiraj ornida her yili Iligha xam(mata) chiqirip turdiler... Ularning permanigha itaet qilip her yili bir yaki ikki nöwet tartuq, pesh-kesh bilen chiqip körünüsh qilip, Jawab bolghanda öz jayi'gha qaytip ishlirini dawamlashturatti.»/毛拉·穆萨·赛拉米在其《安宁史》一书中就此原文记载道：“准噶尔人（/卡尔梅克）和和卓们联合起来，共同掌管了国家。作为税赋，我的和卓们要向伊犁缴纳布匹……根据政策，每年一两次面见时，要以锦衣华服进贡，结果呢，回到自己的地方，还得重复这些事情。”
Bowisi Appaq Xojidin 105 yil kéyin tughulghan Iparxanning teqdiri bashqiche boldi. Bowisi Appaq Xoja Sherqiy Türkistanning diniy we siyasiy hökümranliqini öz qoligha éliwélish üchün weten, millet hettaki diniy étiqadi we wijdanini sétip, musulmanchiliq imanidin chiqqan bolsa, chewrisi Iparxan bowisining eksiche, weten we milletning hör-erkinliki we Islam dini yolida küresh qilip, öz milliy éptixari, ghoruri we wijdanini himaye qilish üchün jan tikip élishti./在阿帕克和卓之后105年出生的伊帕尔罕的命运就不一样了。阿帕克和卓为了掌握东突厥斯坦的宗教和政治统治权，出卖了国家、民族甚至宗教信仰和气节，背离了穆斯林的信仰，而伊帕尔罕与之相反，在国家、民族的尊严自由以及伊斯兰信仰的道路上抗争，为了自己民族气节以死抗争。
Iparxan—ismi, jismigha layiq güzel, qeddi-qamiti kélishken, shermiy hayaliq, jesur qiz bolup ösüp yétildi. Bu dewrde, namda Jonggharlargha qaram, emeliyette musteqil bolghan Altisheherdiki Uyghur dölitining hemme yéride ‹musteqilliq üchün küresh› dégen milliy roh oyghan'ghan bolup, ene shu roh Iparxanning milliy iptixari we ghorurigha nahayiti chongqur tesir qilghanidi./伊帕尔罕，自小就是一个名副其实般的美丽、肢体俊俏、有气节、果敢的女孩。这一时期，名义上归顺于准噶尔人，实际上独立的六城的维吾尔为在全国各地都有一股“为独立而斗争”的民族精神在觉醒，正是这股民族精神深深地影响了伊帕尔罕的民族节操。
Iparxan chong bolup wayigha yetkende, Musteqil Uyghur Dölitining Qeshqerdiki leshker béshi Yehya Xojigha yatliq bolidu we hayati Saray we Uyghur xelqining kélechek teqiri bilen mustehkem baghlan'ghan halda ötüshke bashlaydu. Iparxan özining ömürlük yoldishi Yehya Xoja bilen peqet bir nechche yil tinch we shirin hayat kechürdi. Lékin köp ötmey, ularning tinch we shirin hayati sherqtin kelgen basqunchi Chin qoshunliri teripidin buzuldi. Weten musteqilliqi xewep astida bolghachqa, ular özilirini weten azadliqi, milliy musteqilliq we xelqning bext-saaditi yolidiki jengge atap, bu yolda nahayiti köp qehrimanliq we pidakarliq körsetti./伊帕尔罕长大后，和“独立维吾尔国”的侍卫长叶哈雅（Yehya）结婚了，从此开始将生命与宫廷、维吾尔人民的未来命运紧紧相连。伊帕尔罕和自己的人生伴侣叶哈雅和卓在一起只度过了几年安宁的时光。然而，没过多久，他们的平静生活被东来的清军破坏了。由于国家独立面临威胁，他们投身于争取国家解放、民族独立、人民幸福的斗争中，展示了极大的豪迈气概。
1758-yili, Iparxanning ömürlük yoldishi Yehya Xoja Qeshqer we Yerken mudapiesi üchün élip barghan muqeddes jenglerning biride merdanilerche jeng qilip, shéhid boldi./1758年，伊帕尔罕的丈夫叶哈雅和卓在保护喀什和叶尔羌的一次战斗中，奋勇作战、壮烈牺牲。
Iparxan shéhid bolghan éri üchün matem tutup olturmidi. Chünki uning üchün eng chong matem milliy matem, yeni Musteqil Uyghur Dölitüning hayat-mamati idi.Shuning üchün, Iparxan qoligha qilich élip, erenche yasinip, érining izidin mangdi we pütün xelqni düshmen'ge qarshi jengge chaqirip mundaq murajiet qildi: «Eziz wetendüshlirim! Jengge ayallarning qatnishishi siler üchün qandaqtur gheyri tuyulup, jengning qanun-qaidisige xilap bolsimu, lékin hayat mejbur qilsa, u tebiidur. Adem balisi üchün qulluqtinmu éghir jaza yoq. U, dunyagha erkin kelgen, axirighiche erkin yashap ötüshi kérek. Öz xelqi, öz millitining qulluqta yashawatqanliqini körüsh peqet bu tewerrük zéminda yashawatqan erler üchünla emes, belki ularni dunyagha keltürgen anilar we ayallar üchünmu büyük nomustur./伊帕尔罕没有为牺牲的丈夫服丧。因为，对他最大的追悼，是全民的哀悼，也就是“独立维吾尔国”的生死。于是，她拿起大刀，女扮男装，沿着丈夫的足迹而行，并且这样呼吁全体人民投身于抗敌斗争中去：“我亲爱的同胞们!女人们参加战斗对于你们而言有些奇怪，好像违背了法则，但命逼得我们这么做，也就变得很自然了。对孩子们来说，没有比奴役更严重的刑罚了。他们自由地来自这个世界，也应该自由地长大。看着自己的人民和民族在奴役下生活，不光是对生活在这片宝贵的土地上的男人来说，而且对他们的生身之母和妻子来说，都是莫大的耻辱。
Méning köz yashlirim ömürlük yoldishim Yehya Xoja we weten üchün matem tutup éqip tügidi. Men tirikla bolidikenmen, bu muqeddes zémin'gha héchkim köz tikelmeydu. Chünki bu ölke, bu weten biz üchün jennettinmu ela bolup, uni düshmenlerdin himaye qilish her birimizdin jan pida qilishni telep qilidu. Eger bu jengde ölüm ketsem, méning namim weten azadliqi yolida qurban bolghan shéhidler qatarida bolushni xalaymen. Chünki weten azadliqi üchün küresh—millitimiz, diniy étiqadimiz we hör-erkinlikimiz üchün bolghan kürishimizdur./“我的眼泪不再为祭奠我的丈夫和国家而流了。我还活着，可谁也不能看住这个国家了。因为，这个地方、这个国家是我们最好的天堂，为了使她免于敌人的侵略，我们每个人都要为之牺牲。如果在这场战斗中我牺牲了，我的名字会出现在国家解放道路上献身者之列。因为，为国家解放而斗争，就是为我们的民族、宗教信仰、尊严自由而斗争。
Bu basqunchilarning ayighi bizning meqeddes, pak zéminimizgha tégishi bilen, Uyghur xelqining ming yillar dawamida yaratqan büyük tarixiy yadikarliqliri, medeniyet, sen'et, shan-shewkiti yer bilen yeksan bolup, payxan qilinmaqta. Ular bu weyranchiliq, qirghinchiliqlarni élip barghandin kéyin, Uyghurlarning miskin halgha chüshüp qalghanliqini körüp, özliriche zoqlinip, huzurlanmaqta. Bundaq tiz chöküp yashighandin köre, tik turup küresh qilip ölgen eladur./“这侵略者脚底下踩着我们的圣洁的土地，同时也践踏了和土地一样威严的，维吾尔人们千百年来创造的恢弘的历史遗迹、文明、艺术。他们进行破坏、屠杀之后，看着维吾尔人民陷入困顿，自己就舒适惬意了。与其这样屈膝苟活，不如站直了战死。
Biz özimizning xataliqimiz, xainliqimiz tüpeylidin düshemenlerning basturup kirishige yol qoyduq. Emdi biz tariximizdiki bu qara daghlarni öz qénimiz we jénimiz bilen yuyushmiz kérek. Weten we xelqimiz aldidiki bu qerzimizni ada qilish üchün, her bir Uyghur qiz-yigiti bu jengde özini hem qilich hem qalqan qilip, wentenni himeye qilish üchün jasaret körsitish we jénini pida qilishi lazim. Chünki bu muqeddes urush jenggahida minglighan weten oghlanining murdiliri qalmaqta. Qilich, neyze we miltiq oqliri yamghurdek yéghiwatqan bu jenggahta yaridar bolghanlar at tuyaqliri astida jan üzmekte. Ularni körüp yürek baghrim yara boldi. Bu jarahitimge peqet düshmen'ge qarshi jeng qilghanlidila andin qelbimge melhem bolidu./“由于我们自己的错误、背叛，为敌人的入侵铺平了道路。现在，我们就该用自己的鲜血和生命洗清这个历史污点。为了偿还我们当前的“债务”，每个维吾尔青年男女，在这场战争中，都应该拿起大刀和盾牌，为保护国家展示自己的勇气和献出自己的生命。因为成千上万的男儿在这场神圣的战争中牺牲了。在这刀光剑影、枪林弹雨的战场上，伤员们丧命于马蹄下。看到那些，我的心深深受伤了。而疗救这伤口的只有先与敌人作战。
Bu yerdiki her bir jesetning ismi bar, igisi bar, uruq aymiqi, yar-buradiri, bala-chaqisi, ata-anisi bar. Ularning hemmisi tarix sehipisige yézilip, tarixta menggü qalghusidur./这片土地上的每个尸体都有其姓名、归属、部族、伴侣、子嗣、父母。他们都将被写入历史一页，名垂青史。
Weten azadliqi üchün bolghan bu muqeddes jengde minglap-on minglap er-yigit, qizlarning özlirini qurban qilishidin qorqmay küresh élip barghandila ghelibe qazinish munkin. Bu heqiqetni anglashqa bezi weten we millet xainlirining taqiti yetmisimu, bu heqiqetni éytish méning imaniy, étiqadiy we wijdaniy wezipemdur./为了国家的解放而进行的这场神圣的战争，只有依靠成千上万的青年男女不怕牺牲地战斗，才有可能取得胜利。尽管有些国家民族的叛徒听不进这一真理，宣讲这个真理确是我的信念、信仰以及良心的驱使。
Bu basqunchiliq urushi minglap-on minglap qaraköz oghlanning jénini aldi. Biz ular üchün haza tutushqimu ülgürelmiduq. Chünki biz üchün eng chong haza weten hazasidur. Chünki bu künlerde, anilar öz perzentlirining jenggah we kochilardiki jesetlirige qarap köngli gheshlikke tolghan bolsimu, ana weten ularning jasariti we gheyret-shijaitidin memnun bolmaqta. Chünki ular balayiapet deshtide owchi qoghlap yürgen jerendek qachmidi, belki düshmenler bilen shirdek éliship shéhid boldi./“侵略战争夺走了成千上万男儿的生命。我甚至来不及为他们办丧事。因为对我们来说，最大的丧事乃是国殇。因为这些天里，尽管母亲们为看到自己的子女尸横于野内心悲恸，祖国还是为他们的胆识和勇气而欣慰。因为他们没有像荒原上猎人追逐的黄羊那般逃跑，而是像狮子一样与敌人战斗、壮烈牺牲。
Bu basqunchiliq urushida, düshmen atqan her bir pay oq we sanjighan her bir tigh jengchilerge emes, belki bu jengde qanche mert we jesur qiz-yigit qurban bolghan bolsa, shunche ata-anining yürikige sanjilighan neyze boldi. Shuning üchün, ayallarmu wetenni, imanni, wijdanni, milletni we uning musteqilliqini himaye qilish üchün erler bilen birge bu muqeddes jengge atlandi. Bu jeng, Uyghur xelqining tarixida öz azadliqi, musteqilliqi üchün élip barghan adalet we (öz perzentliri üchün) qisas jéngi bolup qalghusi./“在这场侵略战争中，敌人射向战士们的每发子弹、刺向战士们的每一刀倒是没有，反而是在战争一些勇敢的青年儿女的牺牲，如箭一般刺伤了父母的心。为此，女人们也要为了维护国家、信仰、气节、民族及其独立，和男人们一道奔赴战场。这场战争，必将以争取解放、独立而进行的正义的和（为子女）复仇的战争的名义，名垂于维吾尔历史。
Anilarning jengde shéhid bolghan her bir perzent üchün köz yéshi qilip yighlishi, bu milletning yighisidur, yeni anilarning qayghusi — milletning qayghusidur. Chünki öz jiger-parilirining ölümi üchün köz yéshi qilip azablan'ghan anilarda ne kündüz, ne kéchisi halawet bolmaydu. Bu anilarning deryadek aqqan köz yashliri bu dunyani xuddi sel süyidek bésip kétishi mumkin. Chünki bu urush ulargha balayiapet köz yéshidin bashqa héchnerse élip kelmidi. Bu köz yash, dert-elemlerdin qutulush üchün, jasaret körsitip, weten azadliqi yolida küresh qilayli! Qéni bahadir qehrimanlar, weten silerdin jasaret kütmekte! UR, UR, HURRA, HURRA, ALGHA, ALGHA!...»/“母亲们为战死的子女而流泪哭泣，这是民族的悲泣，母亲们的悲伤就是民族的悲伤。因为在为失去骨肉亲人而流泪的痛苦的母亲那儿，再无幸福可言。母亲们河水般涌动的泪水能使这世界洪灾泛滥。因为这场战争给她们带来的除了灾难、泪水再无他物。为了不再流泪、不再悲伤，让我们勇敢起来，为国家的解放而斗争!来吧，英雄们!国家期待你们的英勇气概!杀啊!冲啊!前进!...”
Iparxan bashchiliqidiki bu qoshun Yerkenni mudapie qilish jéngide, Yerkenni qorshiwalghan Chin qoshunlirining muhasirisini bösüp chiqishta, Yerken we Qarasu deryalirining boyliridiki jenglerde, Pamir Téghi we uning égiz-pes idir, jilghilirida, taghliq Pedexshan'gha ötüdighan taghning yalghuz ayaq yilan iz yolliri we belent choqqillirida nahayiti köp tebiiy, jismaniy tosuq we qiyinchiliqlarni, rohiy chüshkünlüklerni yéngip, at üstide Chin qoshunlirigha qarshi qilich yalingachlap urushup, özlirining jismaniy imkaniyetliridin bir nechche hesse üstün bolghan jasaretlirini körsetti./以伊帕尔罕为首这支军队，在包围叶尔羌的战争中，在突破清朝对叶尔羌的包围的斗争中，在叶尔羌和黑水河河畔进行的战斗中，在帕米尔山及其高低山丘谷地中，在通过多山的巴达克山的山间小道和悬崖峭壁上，战胜重重天然的、人为的险阻和困难、颓丧，在马上仅凭大刀与清军作战，展现了数倍于其体力的胆识。
Lékin tengsiz küch nisbettiki bu jenglerde, aka-uka Burhanidin Xoja bilen Jahan'gir Xoja Bedexshan'ghan chikinishke mejbur boldi. Lékin Bedexshanning xain hakimi Ehmed Shah aka-uka Xojilarning béshini ténidin juda qilip, Iparxanni esir aldi./然而，在这场力量悬殊的战争中，波罗尼都和卓兄弟以及张格尔和卓不得不向巴达克山撤退。但是，巴达克山的叛徒阿齐木（首领）艾哈迈德·沙使和卓兄弟身首异处，伊帕尔罕被俘。
Chin qoshunining généralliridin Jawxuy we Pudiylar bu urushning ghelibilik tamamlan'ghanliqini Chin Xaqanigha yetküzüsh üchün Béyjinggha bérishqa aldirimaqta idi. Ular aka-uka Xojilarning késilgen bashliri bilen esir élin'ghan Iparxanni Chiyenlung Xan'gha sowgha qilip, uning mukapatigha öz mensuplirini téximu kötürüp, köp bayliqqa ige bolmaqchi idi. Derheqiqet, Sherqiy Türkistan diyarida qirghinchiliq urushi élip barghan Chin qoshuni qomandanlirining her biri munasip mensup we mal-mülk bilen teqdirlendi./清军将领兆惠和福德为向清朝皇帝报告战争得胜，急忙赶往北京。他们打算将和卓兄弟的首级以及被俘的伊帕尔罕献给乾隆，作为奖励，加升其官职，得到很多的财富。果然，征服东突厥斯坦的这场战争中的每位将领都得到了相应的官爵和财富。
Aka-uka Xojilarning bashliri qilich bilen késilip Béyjingdiki it we qagha-quzghunlargha yem ornida tashlap bérilip, nam-nishan, weten we qebridin pütünley mehrum qilindi./和卓兄弟的头颅被砍下后，抛给了北京的狗、鸟作事，他们的声名、国家甚至墓地全部没了。
Emma Iparxanning teqdiri bashqiche bolup, uning sahibjamali, güzel hösni we latapiti öz béshigha apet boldi. Uning söygü-muhebbitit lenetlen'genidi./而伊帕尔罕的命运却不一样，她的美貌给她带来了灾难。她的爱情受到了诅咒。

译文还可以，较通顺。
不过关于所谓“伊帕尔罕”的原作可真是胡说八道啊～～
缺乏历史知识也是很可悲的……

hidayetullah:译文还可以，较通顺。
不过关于所谓“伊帕尔罕”的原作可真是胡说八道啊～～
缺乏历史知识也是很可悲的……  (2012-07-16 06:49) 

谢谢关注。也就是草译。对原作不作评价。

MUHEBBET WE NEPRET/爱与恨
Ghalib we meghrur Chin Xaqani Chiyenlung xélidin béri özige qarshi turushqa jür'et qilghan we nahayiti köp teshwish sélip, aramini qoymighan «Gherbiy Yurt»luq esirlerni körüshni könglige püküp yürgenidi.
/取胜而骄傲的清朝皇帝心头仍然惦念着那些胆敢反抗自己的行为，以及将其忧心忡忡、不能放心的“西域”收归治下。
（待续）